Ministria e Drejtësisë gjatë Luftës së Dytë Botërore (1939–1944)

Lufta e Dytë Botërore ndërpreu zhvillimin kushtetues të shtetit shqiptar dhe solli ndryshime të njëpasnjëshme në organizimin e pushtetit dhe të administratës së drejtësisë. Gjatë viteve 1939–1944, Ministria e Drejtësisë vijoi të ekzistonte në forma të ndryshme institucionale, të kushtëzuara nga ndryshimet e regjimeve politike dhe të autoriteteve që ushtronin pushtetin në Shqipëri. Për këtë arsye, historia e saj gjatë kësaj periudhe mund të kuptohet përmes tri fazave kryesore.

Ministria e Drejtësisë nën regjimin pushtues italian (1939–1943)

Pushtimi italian i Shqipërisë më 7 prill 1939 solli përmbysjen e rendit kushtetues të Mbretërisë Shqiptare dhe vendosjen e një regjimi pushtues të varur nga Mbretëria Italiane. Ministria e Drejtësisë vijoi të funksiononte, shpesh me emërtimin “Ministri Sekretar Shteti i Drejtësisë”, por si pjesë e institucioneve të ngritura dhe të kontrolluara nga regjimi pushtues italian. Gjatë kësaj periudhe, administrata e drejtësisë dhe legjislacioni shqiptar u përshtatën me organizimin e ri institucional dhe me aktet normative të nxjerra nga autoritetet e pushtimit. Burimi formal i legjitimitetit juridik nuk ishte më rendi kushtetues i vitit 1928, por aktet kushtetuese të vendosura pas bashkimit personal të Kurorës Shqiptare me atë Italiane.

Ministria e Drejtësisë nën regjimin pushtues gjerman (1943–1944)

Pas kapitullimit të Italisë në shtator 1943, Shqipëria u vu nën pushtimin ushtarak gjerman. Në këtë fazë u krijuan institucione të reja shtetërore shqiptare, të cilat ushtronin veprimtarinë e tyre në kushtet e kontrollit të regjimit pushtues gjerman. Edhe Ministria e Drejtësisë vijoi të funksiononte në këtë kuadër institucional, ndërsa organizimi i saj dhe veprimtaria normative u përshtatën me ndryshimet politike të kohës. Legjitimiteti formal i institucioneve mbështetej në vendimet e Asamblesë Kombëtare dhe të Këshillit të Regjencës, por funksionimi i tyre zhvillohej në kushtet e pushtimit ushtarak gjerman.

Organizimi i drejtësisë në strukturat e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar

Paralelisht me institucionet që vepronin nën regjimet pushtuese, Lëvizja Nacionalçlirimtare ndërtoi gradualisht organet e veta politike dhe administrative në zonat që kontrollonte. Me krijimin e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar në maj 1944, Manol Konomi u ngarkua me përgjegjësinë për çështjet e drejtësisë, duke hedhur bazat e organizimit të administratës së drejtësisë në strukturat e reja politike. Legjitimiteti i këtyre institucioneve nuk buronte nga rendi kushtetues i mëparshëm, por nga vendimet e Kongresit të Përmetit dhe nga autoriteti politik i lëvizjes antifashiste.

Periudha 1939–1944 karakterizohet nga bashkëekzistenca e strukturave të ndryshme institucionale dhe nga mungesa e një rendi kushtetues unik. Për këtë arsye, historia e Ministrisë së Drejtësisë gjatë këtyre viteve nuk mund të paraqitet si një vijimësi lineare institucionale, por si pasqyrim i mënyrës se si funksioni i drejtësisë u organizua në rrethana pushtimi, në sisteme të ndryshme legjitimiteti juridik dhe në kushte të vazhdueshme lufte. Rrjedhimisht, mandatet e drejtuesve të institucionit dhe aktet normative të kësaj periudhe duhet të interpretohen gjithmonë në kontekstin historik dhe juridik në të cilin u ushtruan.